در طبقه پنجم ساختمان شماره ۲ مجتمع اداری شهید تندگویان، تنی چند از مدیران ارشد مناطق نفتخیز حضور دارند؛ مدیرعامل یکی دو ساعت پیش از رگ سفید برگشته است و حالا پشت میز کارش نشسته، با همان بلوز سرمه ای ارزان قیمت کارگری که آرم نفت و (nisoc) روی سینه آن به چشم می خورد. اثر تابش آتش چاه بر چهره او و برخی همراهان آشکار است، اما ردی از خستگی در رخسارشان نمی یابیم .

آنان در بحبوحه مهار یکی از پرفشارترین چاه های نفت وگاز خشکی، امروز نیز طبق برنامه روزانه، مدیران و مراجعین را ملاقات می کنند، نامه های فوری را امضا کرده و در نشست های تخصصی به پیگیری پیشرفت کار طرح های در آستانه افتتاح نیز می پردازند .

کار هر روزه مدیرعامل در این پنجاه روز که از فوران چاه رگ سفید می گذرد، همین بوده است؛ صبح ها به محل عملیات می رود و بر اساس وظیفه ای که عهده دار شده، روند امور مهار چاه را از نزدیک پی می گیرد. سپس سر ساعت ۱۳ هر روز در ستاد عملیات واقع در اردوگاه دکل ۹۵ جلسه روزانه عملیاتی را برگزار می کند و طی آن اعضای تیم مهار چاه، پیشرفت کار دو برنامه توامان چاه های انحرافی و عملیات مهار از سطح را تحلیل می کنند؛ بررسی جزء به جزء مشکلات و راهکارها، اعلام نیازمندی ها، مسائل ایمنی نفرات و احیانا تغییراتی در استراتژی ها از جمله مباحث است .

در ستاد نیز هر روز جلسه عملیات تولید سر ساعت ۸ برگزار می شود . در این نشست روزانه نیز مسایل اصلی تولید، چالش های تأسیسات فرآورشی، خطوط لوله، تلمبه خانه ها، برنامه های مدیریت امور فنی و حفاری ، تعمیر و ترمیم چاه ها با دقت و جزء به جزء بررسی می شود.

روز کاری مدیرعامل مناطق نفتخیز جنوب ۶:۳۰ صبح آغاز می شود و تا پاسی از شب ادامه دارد. اکنون ساعت ۱۸ است و او در دفتر کار خود به رتق و فتق امور تولید و بررسی پیشرفت کار طرح های شرکت بزرگ، مشغول است. حتی گزارشگری که چشمش از دیدن آدم های خاص پر باشد، در اینجا با مشاهده حجم و تعددکارها و در عین حال نظم و نسق و انسجام امور، در می یابد که مناطق نفتخیز، خاص ترین سازمان های ستادی و عملیاتی کشور است؛ شرکتی که مجموعه مدیران و متخصصانش قادرند همزمان صدها پروژه بزرگ و کوچک را جلو ببرند، هر روز موانع مختلف را از پیش پای تولید بردارند، و هرهفته دهها نقطه از خطوط لوله آسیب دیده قدیمی را در مناطق کوهستانی، جلگه ای و حتی مناطق شهری ترمیم کرده و جریان سیال را در افزون بر ۲۷هزارکیلومتر لوله نفت خام پالایشگاهی و صادراتی و خطوط فرعی نفت، گاز، آب و پساب برقرار دارند. تعدادی از چاه ها را پس از تعمیر، ترمیم‌ ، مشبک کاری و احیا در مدار عملیات قرار داده و تعدادی دکل و دستگاه های چاه پیمایی را روانه دشت ها و کوهستان های سرزمین نفت کنند. مناطق نفتخیز از نادر شرکت هایی است که در نوسان های نقدینگی و چالش های قبل و حین و حتی بعد از روزگار تحریم، توانسته است طرح های بزرگ پشتیبانی تولید را گام به گام جلو ببرد، به بخشی از مسئولیت های اجتماعی خود عمل کند و از همه مهمتر صدرنشینی بر تارک تولید نفت خام کشور را همچنان در اختیار داشته باشد .

آری اینجا جنوب است، جنوبگان بزرگ، که صدسال است بار اصلی تولید نفت کشور را به دوش دارد. و اکنون بعد از بازگشت ظفرمندانه به جایگاه پیش از تحریم، تلاش می کند بطور همزمان، هم وزنه سترگی را که بالای سر برده و هم تعادل همیشگی اش را حفظ کند تا بواسطه پایداری تولیداتش، سرآمدی ایران نیز در بین رقبای جهانی و منطقه ای حفظ شود .

 یک چاه و چند چاره

جنوب اما این روزها با چالش فوران یکی از دو هزار و اند چاه خود نیز مواجه است؛ هفتم آبان ماه، یکصدوچهل و هفتمین حلقه از چاه های حفاری شده در میدان رگ سفید واقع در حوزه عملیاتی شرکت بهره برداری نفت و گاز گچساران در مراحل پایانی حفاری و در عملیات موسوم به “لوله بالا” دچار فوران شد و به علت بالابودن فشار و سرعت صعود گاز پس از دقایقی دچار آتش سوزی شد، دو تن از حفاران در این حادثه جان باختند و دکل عظیم ۹۵ فتح شرکت ملی حفاری ایران روی دهانه چاه آوار گردید. شدت خروج نفت و گاز، حجم و ارتفاع آتش و غرش صوت خروج سیال در این چاه مرتبط با دومین گنبد گازی ایران، به حدی است که گویی روح خفته یک هیولای عصر ژوراسیک از دهانه سیزده و پنج هشتم چاه ۱۴۷ سر برآورده و هماورد می طلبد. دو شرکت قدر مناطق نفتخیز جنوب و ملی حفاری ایران، در اولین ساعات پس از فوران وارد عمل شده و ضمن کنترل محیط و ابعاد حادثه، طبق برنامه ای مدون، عملیات مهار چاه را با بهره گیری از دو متد کنترل از عمق (BottomKill) و مهار از سطح (TopKill) پیش می برند.

از مهندس عالی پور آخرین وضعیت چاه های امدادی را جویا می شویم، می گوید :

” دو دستگاه دکل حفاری، جلوتر از برنامه پیش بینی شده به حفاری چاه های امدادی مشغول اند و یکی از چاه ها در فاصله کمی از پوش سنگ، به نقطه هدف نزدیک شده است و چاه دیگر با فاصله ای منطقی، مسیری اریب را به بخش تحتانی تر مخزن طی می کند؛ حفاری این دو چاه منطبق بر استاندارد های شناخته شده کنترل فوران، و متناسب با شرایط مخزن و چاه پرفشار ۱۴۷ از نخستین روز فوران در دستور کار بوده و هم اکنون نیز مراحل نهایی آنها توسط مجرب ترین حفاران و زمین شناسان نظارت می شود .”

می دانیم که برنامه مهار از سطح نیز با عزمی مثال زدنی و روحیه ای جهادی در حال انجام است. در ابن باره نیز پاسخ مدیرعامل شرکت ملی مناطق نفتخیز جنوب شنیدنی است :

”  واقعیت این است که کنترل فوران رگ سفید یکی از دشوارترین عملیات های مهار چاه در حوزه خشکی به شمار می رود؛ تنها ده روز پس از فوران، حداقل سه رکورد در زمینه مهیاسازی تمهیدات مهار چاه به ثبت رسید که نخستین آن احداث ۲۵۰ کیلومتر خط لوله و دو استخر به گنجایش ۲۰۰ هزار بشکه آب است. احداث دو موقعیت چاه های امدادی در ساختار سنگی رگ سفید، در مدت یازده روز که پیش از این حداقل شش ماهه انجام پذیر بود رکورد دوم محسوب می شود. سومین رکورد احداث و توسعه ۸ تا ۹ راه دسترسی به علاوه محوطه های مورد نیاز برای استقرار ماشین آلات، که وجب به وجب آن با استفاده از پیکور و ماشین آلات ویژه راهسازی انجام شد.”

وقتی از مهندس عالی پور درباره برخی حاشیه سازی ها و اخبار ضد و نقیض در شبکه های مجازی سوال می کنیم، لبخندی می زند و اظهار می دارد: بخشی از مطالب منتشره ناشی از عدم اطلاع مخاطبان و از طرف مردم عادی بیان می شود که ممکن است از سر دلسوزی هم باشد چون اطلاعی از فرایند پیچیده و طولانی مهار چاه های  نفت و گاز ندارند. اما بخشی از مصاحبه ها و یادداشت ها که بعضآ با امضا یا نقل قول هم منتشر می شوند، با هدف دلسرد کردن نیروهای زبده حاضر در میدان، در فضاهای مجازی منتشر می شوند و آشکارا صبغه تخریبی دارند که البته از سوی کارشناسان بی طرف و متعهد صنعت نفت بی پاسخ نمانده است.

می پرسیم آیا از برخی مدیران سابق یا هم صنفان خود که از نزدیک دستی بر آتش داشته اند، انتظار چنین اظهاراتی را داشته اید؟می گوید: “برای ما باور کردنی نیست دوستانی که از دل این صنعت برآمده و روی شانه های همین مهارگران و کارگرها و رافنیک ها بلند آوازه شده اند، و حالا که به علت بازنشستگی یا کنار رفتن از مسئولیت، در راس منصبی نیستند، اینگونه به هم صنفان خویش بی مهری کنند، نه، این بد اخلاقی ها پیش از این سابقه نداشته است.

کار چاه بزودی تمام می شود با کمترین آسیب به مخزن و اصولی ترین شیوه های ولکپینگ، آمار و ارقام آن هم پس از پایان کار با سایر چاه ها مقایسه و تفاوت ها و تمایزها آشکارتر خواهد شد. اما یقین داشته باشید آنچه باقی خواهد ماند خاطره جانفشانی کسانی است که گمنام و بی حاشیه پای کار آمدند و مجاور لهیب شعله های سرکش چاه شدند و هرچه داشتند در طبق اخلاص نهادند.”

مناطق نفتخیز کارگاه بزرگ توسعه

• تا پیش از تحریم ها این شرکت افزون بر ۸۰۰ پروژه فعال داشته که سالانه بین ۱۰۰ تا ۱۲۰ مورد از آنها تکمیل و راه اندازی شده و همین تعداد نیز جایگزین می شده است.

مدیرعامل شرکت ملی مناطق نفتخیز جنوب در این باره می گوید: “در دوران تحریم به علت کمبود نقدینگی و موانع بازرگانی بخش مهمی از پروژه های مهم به حالت رکود درآمده و یا به کندی رو به تکمیل داشتند. تعدادی نیز به صورت نیمه تعطیل درآمدند. مهندس عالی پور توضیح می دهد: اولویت اصلی شرکت ملی مناطق نفتخیز جنوب از سال ۱۳۹۳ به این سو تکمیل و راه اندازی پروژه های اولویت دار با اتکای به توان داخلی و کالای ایرانی بوده است. از جمله مهمترین پروژه هایی که در سه سال گذشته تکمیل و راه اندازی شده اند، می توان به فاز یک توسعه میدان نفتی منصوری اهواز، واحد بهره‌برداری و نمک‌زدایی هفت شهیدان مسجدسلیمان با ظرفیت ۵۵ هزار بشکه، واحد نمک‌زدایی لب- سفید با ظرفیت فرآورش ۳۰ هزار بشکه، تکمیل طرح افزایش توان تزریق گاز در میادین کرنج و پارسی، واحد نمک‌زدایی شماره۳ گچساران، افزایش توان تزریق گاز ایستگاه تقویت فشار و تزریق گاز ۶۰۰ کرنج،​اجرای فاز دو طرح آماک، طرح تفکیک و فرآورش نفت شیرین و نمکی رامشیر، توسعه واحد نمکزدایی اهواز-۲ بنگستان، احداث ۴۵ کیلومتر خط لوله ۸ اینچ انتقال نفت واحد بهره برداری نفت سفید،تجهیز و توسعه واحد نمکزدایی رگ سفید-۱ ، توسعه ظرفیت واحد نمکزدایی اهواز -۲ بنگستان، طراحی و خرید و نصب کوره های حرارتی در واحدهای نمک زدایی اهواز ۱ و ۲ و ۳ و ۴ ، خرید و نصب نمک‌گیرهای برقی در واحدهای نمکزدایی اهواز ۱ و ۲ و ۳ و ۴ ، احداث ۱۵کیومتر خط لوله ۴۲ اینچ نفت سنگین صادراتی،  احداث ۲۲ کیلو متر خط لوله “۶ تامین گاز سوخت خط لوله گاز اسیدی آماک، توسعه و تجهیزکارخانه نمکزدایی شماره ۲و۶ مارون، توسعه چند راهه مجتمع تفکیک شماره ۱- مارون و نصب تلمبه تفکیک گر چهاربیشه اشاره کرد.”

مدیریت مهندسی و ساختمان مناطق نفت خیز جنوب در زمان حاضر اجرای بیش از ۲۴۸ پروژه با اعتباری بالغ بر ۱۸۹۰۰ میلیارد تومان را بر عهده دارد که از این تعداد ها ۱۹۵ پروژه در زمینه نگهداشت تولید و ۵۳ پروژه در زمینه پشتیبانی از تولید است.

• نیمه دوم هر سال بویژه سه ماهه آخر ، در بسیاری از شرکت ها از جمله شرکت ملی مناطق نفتخیزجنوب همواره با تکمیل و راه اندازی طرح ها همراه بوده است. از ایشان می پرسیم‌ آیا در سه ماهه پایانی امسال شاهد برنامه هایی از این دست خواهیم بود؟ پاسخ می دهد: نمکزدایی اهواز متمرکز که طی دو ماهه گذشته مراحل تکمیل آن شتاب گرفته، قرار است بزودی با ۱۱۰ هزار بشکه پیش راه اندازی شود. مدیریت تولید مجوز ورود سیال به واحد را صادر نموده و گروه مهندسی راه اندازی در حال رفع آخرین نواقص جزئی است. امیدواریم تا پایان سال تکمیل و به شرکت نفت و گاز کارون تحویل شود.”
• طرح بهینه سازی تأسیسات تولیدی هفتکل که در بحبوحه مهار چاه به سرانجام رسیده، یکی از مواردی است که در این گفت و گو مورد اشاره قرار می گیرد:

“مدیریت مهندسی و ساختمان به جد در حال تکمیل و راه اندازی کامل تأسیسات جدید فرآورشی هفتکل است، در هفته پایانی آذرماه واحد بهره برداری هفتکل با ۲۰ هزار بشکه نفت دریافتی از میدان نفت سفید پیش راه اندازی شده و بزودی واحد نمکزدایی نیز مراحل پیش راه اندازی را پشت سر نهاده و عملا هر دو واحد با ظزفیت ۴۵ هزار بشکه در روز در مدار عملیات قرار می گیرند و کارخانه های قدیمی با قدمت بالای ۸۰ سال به عنوان بخشی از موزه تحول و تکوین صنعت نفت به تاریخ سپرده می شوند.

اجرای طولانی ترین خط لوله داخلی انتقال نفت مناطق نفتخیز به طول ۱۸۰ کیلومتر که نفت خام لب سفید واقع در حوزه عملیات مسجدسلیمان را به اهواز منتقل می کند، پروژه دیگری است که از هم حیث پایداری انتقال نفت و هم به لحاظ زیست محیطی واجد ارزش است.

توسعه ۱۰ میدان و ۲۷ مخزن؛

گام بلند مناطق نفتخیز برای تثبیت و افزایش تولید

در ادامه بررسی پیشرفت کارها رشته کلام به سمت راه اندازی ردیف هفتم توربوپمپ عظیم بوستر اهواز کشیده می شود که پیش از انقلاب نصب و پس از انقلاب و وقوع جنگ تحمیلی فرصت تکمیل و راه اندازی پیدا نکرد و اکنون پس از ۴۰ سال با همت کارشناسان داخلی تعمیرات اساسی آن انجام و سیستم های کنترل آن روزآمد و در مدار عملیات قرار گرفته است.

از مشارکت فعال در راه اندازی تلمبه خانه غرب کارون، تا اورهال تأسیسات و دهها توربین گازی هم سخن به میان می آید و از پیگیری طرح های توسعه ۱۰ میدان و ۲۷ مخزن که گام بلند مناطق نفتخیزجنوب برای تثبیت و افزایش تولید در افقی دو ساله خواهد بود.

مدیر امورفنی شرکت ملی مناطق نفت خیز جنوب نیز در بخشی از این مصاحبه گزارشی از مهمترین فعالیت های این شرکت در ماه های آبان و آذر ، ارائه و در یک جمع بندی کلی می گوید: “در بخش مهندسی فرآورش و تزریق گاز، تهیه ۴۱ شرح نیاز در ارتباط با تولید را شاهد بودیم، همچنین علاوه بر عملیات پیش راه اندازی پروژه های بهره برداری و نمکزدایی هفتکل نفت سفید، اهواز متمرکز و راه اندازی واحد جدید بهره برداری نفت هفتکل و تسهیلات آزمایش واحد بهره برداری اهواز۱ انجام شده است.

مهندس حمید دریس می افزاید: راه اندازی ردیف D ایستگاه تزریق گاز ۷۰۰ پارسی، تهیه بسته ها و شرح کار تاسیسات فشار افزایی(skid mounted ) جهت جمع آوری گازهای همراه واحدهای بهره برداری و نمکزدایی مارون ۵، ۴ و ۶ و مارون بنگستان و کوپال آسماری و بنگستان، نصب ۳ دستگاه تلمبه ESP در میدان اهواز و نصب دو دستگاه تلمبه SRP در میدان مسجدسلیمان از دیگر اقدامات انجام شده این بخش است.

وی با اشاره به اینکه در دو ماهه آبان و آذر در بخش مهندسی عملیات مخازن ۳۵ برنامه عملیات چاه محور اعم از ترمیمی، تعمیری و انگیزشی در میادین تحت سرپرستی داشته ایم. برای نگهداشت و افزایش تولید تقریبی ۴۰ هزار بشکه/روز از چاه های مورد نظر، تهیه و ارائه ۳۰ برنامه نحوه حفاری و تکمیل چاه های جدید برای دستیابی به دبی تقریبی ۴۵ هزار بشکه در روز و ارائه و بازنگری ۲۷۷ موقعیت حفاری در قالب طرح های افزایش تولید ۲۷ مخزن صورت گرفته است.

مدیر امور فنی شرکت ملی مناطق نفتخیز جنوب خاطرنشان می سازد: “در بخش حفاری تعداد ۱۷ حلقه چاه با استفاده از دکل های تعمیراتی تکمیل و ۹ حلقه چاه نیز با دکل های توسعه ای تکمیل گردید. ۱۳۰ مورد عملیات لوله مغزی سیار نیز بر روی چاه ها انجام پذیرفت.”

مهندس دریس به اهم فعالیت های صورت گرفته در کارگروه توسعه میادین طی دو ماه گذشته نیز اشاره      می کند و توضیح می دهد: “فعالیت های توسعه میادین به دو بخش میدان محور و عملیات محور تقسیم بندی می شود. بخش میدان محور مشتمل بر توسعه ۴ میدان کرنج، رگ سفید، شادگان و پارسی بر اساس مدل جدید قراردادهای نفتی است که مطالعات جامع میادین کرنج و شادگان توسط شرکت های طرف قرارداد پایان پذیرفت و بر اساس برنامه ریزی صورت گرفته، سعی بر این است تا پایان دی ماه میدان کرنج و تا پایان سال میدان شادگان به قرارداد بروند.”

وی تصریح کرد:”مطالعات میدان کرنج توسط دو شرکت مپنا و کنسرسیوم پرگس انجام شد که این مطالعات توسط کارشناسان مدیریت امور فنی در بخش های زمین شناسی، مخازن، فرآورش، حفاری و بهره برداری ارزیابی دقیق شده و برای هر شرکت نمره نهایی فنی تعیین شد که این نمره در فرآیند انتخاب پیمانکار اصلح حایز اهمیت است.”

مهندس دریس می افزاید: “طرح توسعه(MDP ) میدان شادگان نیز توسط ۵ شرکت انجام شده گه گزارش نهایی شرکت پاسارگاد آماده و ارائه شده و دیگر شرکت ها نیز تا هفته آینده گزارش نهایی مربوطه را ارائه خواهند کرد.”

وی یادآور شد: “در این راستا با برگزاری نزدیک به ۱۰۰۰ نفر/ساعت جلسه با مشاور حقوقی، مالی و قراردادی باتجربه، متن نهایی مدل جدید قراردادهای میدان محور مناطق نفت خیز جنوب در حال تدوین است.”

مدیر امورفنی شرکت ملی مناطق نفت خیز جنوب درباره طرح های عملیات محور توسعه میادین گفت:” این شرکت طرح توسعه ۲۷ مخزن را در دو بخش سطح الارض و تحت الارض شامل موقعیت های حفاری، برنامه حفاری، علامت گذاری موقعیت ها، تسهیلات سطح الارضی، خطوط لوله و تعمیرات مورد نیاز در قالب ۲۷ بسته سرمایه گذاری نهایی کرده است.”

وی افزود: ” همچنین زمانبندی این طرح و پروفایل تولید ماهانه حاصل از اجرای طرح برای ۲۷ مخزن منتخب با توجه به زمان اجرای هر فعالیت تهیه شده و جلسات ارزیابی شرکت های متقاضی حضور در قراردادهای عملیات محور با حضور کارشناسان مدیریت امور فنی و امور حقوقی و قراردادها به مدت بیش از ۲۰۰۰ نفر/ساعت برگزار گردید.”

مهندس دریس یادآوری کرد: “هدف از طرح توسعه ۲۷ مخزن افزایش تقریبی تولید نفت به میزان ۳۴۲ هزار بشکه در روز نسبت به تولید کنونی و جبران کاهش تقریبی ۳۱۳ هزار بشکه در روز پیش بینی شده دو ساله در سالهای ۱۳۹۷ و ۱۳۹۸ است که ملزومات سطح الارض و تحت الارض این طرح حدود ۴٫۳ میلیارد دلار برآورد شده است.”

سومین فصل سال کاری شرکت ملی مناطق نفتخیزجنوب به اتمام می رسد اما از آنجا که در مناطق گرمسیر بهار جایگزین زمستان می شود، دور از انتظار نیست که زمستان معتدل مناطق نفتخیز نیز فصل شکوفایی و ثمردهی طرح های پرشمار مرتبط با تولید باشدطراوت این شکوفایی دوچندان خواهد شد اگر در سه ماهه پایانی سال شاهد به ثمر نشستن تفاهنمامه های توسعه میادین در قالب قراردادهای جدید وزارت نفت و مدل قراردادی مناطق نفتخیزجنوب نیز باشیم./ پایان

روابط عمومی شرکت ملی مناطق نفتخیزجنوب